Na maturze łatwo pomylić krótkie zestawienie dwóch tekstów ze zwykłym streszczeniem. Notatka syntetyzująca sprawdza jednak coś więcej: umiejętność rozpoznania stanowisk autorów, połączenia ich w spójną całość i wyciągnięcia wspólnego wniosku. Pokażę, jak pracować z tekstami, zmieścić się w limicie 60-90 słów, zdobyć komplet punktów i uniknąć błędów, które najczęściej obniżają wynik.
Najważniejsze zasady pozwalają napisać dobrą notatkę bez zgadywania
- 60-90 słów to obowiązujący limit wypowiedzi.
- Trzeba przedstawić stanowisko każdego autora, a nie tylko temat tekstów.
- Należy wskazać podobieństwo, różnicę albo uzupełnianie się poglądów.
- Najlepsza notatka jest spójna, rzeczowa i napisana własnymi słowami.
- Za zadanie można otrzymać 4 punkty: 3 za treść i 1 za poprawność językową.
Na czym polega to zadanie i czym różni się od streszczenia
Notatka syntetyzująca to krótka wypowiedź oparta na co najmniej dwóch tekstach źródłowych. Jej celem nie jest przedstawienie tekstu pierwszego, a potem drugiego. Trzeba połączyć informacje i odpowiedzieć na problem wskazany w poleceniu.
W streszczeniu skupiamy się na najważniejszych treściach jednego materiału. Synteza wymaga natomiast porównania stanowisk. Ja sprowadzam sobie zadanie do prostego pytania: co oba teksty mówią na ten sam temat i jak się do siebie odnoszą?
| Streszczenie | Notatka syntetyzująca |
|---|---|
| Dotyczy jednego tekstu. | Łączy informacje z dwóch tekstów. |
| Odtwarza tok wywodu autora. | Porządkuje treści według wspólnego problemu. |
| Nie musi porównywać poglądów. | Pokazuje podobieństwa, różnice lub różne aspekty zagadnienia. |
| Może zachować kolejność oryginału. | Powinna tworzyć nową, logiczną całość. |
Najczęstsza pomyłka polega na napisaniu dwóch mini-streszczeń połączonych słowem „natomiast”. Taki tekst może zawierać poprawne informacje, ale nie pokazuje jeszcze relacji między stanowiskami.
Co daje punkty według kryteriów maturalnych
W obowiązujących kryteriach oceniania za zadanie można uzyskać 4 punkty. Trzy punkty dotyczą treści, a jeden obejmuje poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną.
| Element oceny | Czego oczekuje egzaminator |
|---|---|
| Stanowisko autorów | Przedstawienia najważniejszej myśli każdego autora względem tematu. |
| Zestawienie stanowisk | Wskazania punktów wspólnych, różnic albo odmiennych aspektów problemu. |
| Spójność | Logicznego uporządkowania zdań i płynnych połączeń między myślami. |
| Długość | Zachowania limitu od 60 do 90 wyrazów. |
| Poprawność | Starannego zapisu; przy przyznawaniu punktu dopuszczalne są maksymalnie dwa błędy. |
Sam limit słów nie wystarczy do zdobycia wysokiego wyniku. Można napisać tekst liczący 75 słów i nadal stracić punkty, jeśli zabraknie stanowiska jednego autora albo porównania. Dlatego najpierw pilnuję pełnej realizacji polecenia, a dopiero potem skracam zdania.
Co oznacza stanowisko autora
Stanowisko to nie temat tekstu, lecz odpowiedź autora na określony problem. Jeśli oba materiały dotyczą nauki języków, samo zdanie „autorzy piszą o językach obcych” niczego jeszcze nie wyjaśnia. Trzeba dopisać, co każdy z nich uważa, na przykład że jeden podkreśla rolę regularności, a drugi znaczenie kontaktu z żywym językiem.
Jak pracować z tekstami krok po kroku
Nie zaczynam od pisania pełnych zdań. Najpierw tworzę małą mapę informacji, bo pozwala ona oddzielić rzeczy istotne od przykładów i ozdobników.
- Przeczytaj polecenie. Podkreśl temat, który trzeba omówić. To on decyduje, które informacje są potrzebne.
- Przeczytaj oba teksty. Przy każdym zaznacz główną tezę, argumenty i wniosek autora.
- Zapisz stanowiska w skrócie. Najlepiej jednym zdaniem na każdy tekst.
- Porównaj notatki. Sprawdź, czy autorzy są zgodni, różnią się, czy opisują problem z innych stron.
- Ułóż plan wypowiedzi. Zaplanuj zdanie otwierające, omówienie stanowisk i końcowy wniosek.
- Policz słowa i popraw tekst. Na końcu sprawdź, czy każde zdanie służy tematowi.
Podczas czytania stosuję prostą tabelę roboczą. W pierwszej kolumnie zapisuję autora, w drugiej jego stanowisko, a w trzeciej element wspólny lub różnicę. Dzięki temu nie przepisuję całych fragmentów, tylko od razu szukam punktu połączenia.
| Pytanie pomocnicze | Przykładowa odpowiedź w brudnopisie |
|---|---|
| O czym jest problem? | Wpływ czytania na rozwój człowieka. |
| Co twierdzi autor pierwszy? | Czytanie rozwija myślenie i poszerza wiedzę. |
| Co twierdzi autor drugi? | Czytanie pomaga rozumieć emocje innych osób. |
| Jaka jest relacja między tekstami? | Stanowiska są różne, ale wzajemnie się uzupełniają. |
Jeśli teksty przedstawiają różne poglądy, nie próbuję na siłę ich ujednolicać. Różnica może być właśnie najważniejszym wnioskiem. Liczy się rzetelne odtworzenie treści, a nie stworzenie pozornej zgody między autorami.
Jak zbudować wypowiedź w limicie 60-90 słów
Najbezpieczniejszy schemat ma trzy części. Nie oznacza to, że trzeba pisać trzy osobne akapity. Chodzi o zachowanie logicznego porządku, który ułatwia egzaminatorowi sprawdzenie wszystkich kryteriów.
Zdanie otwierające
Na początku nazwij wspólny problem i ogólną relację między tekstami. Pomocne są konstrukcje takie jak „Obaj autorzy rozważają...”, „Teksty dotyczą...” albo „Autorzy podobnie postrzegają...”. Nie zaczynaj od szczegółu, który szybko zabierze cenne słowa.
Stanowiska obu autorów
W kolejnych zdaniach przedstaw najważniejsze myśli każdego autora. Możesz użyć zwrotów „pierwszy autor podkreśla”, „drugi zwraca uwagę” lub „odmiennie ujmuje problem”. Traktuj te formuły jako narzędzia, nie gotowy szablon do bezmyślnego powtarzania.
Porównanie i wniosek
Ostatnie zdanie powinno jasno określić relację między tekstami. Dobrze działają sformułowania „stanowiska są zbieżne”, „autorzy różnią się oceną” oraz „teksty uzupełniają się”. Wniosek nie powinien wprowadzać nowej informacji, której wcześniej nie było.
Przy limicie 60-90 słów najlepiej celować w około 70-80 słów. Zostaje wtedy niewielki zapas na poprawki, a tekst nie staje się zbyt lakoniczny. Jeśli brakuje miejsca, usuwam przykłady drugorzędne, nie stanowisko autora.
Przykład z komentarzem pokazuje najważniejszą różnicę
Załóżmy, że oba teksty dotyczą wpływu czytania na rozwój człowieka. Pierwszy autor skupia się na myśleniu i wiedzy, a drugi na empatii oraz rozumieniu cudzych doświadczeń. Przykładowa odpowiedź może wyglądać tak:
Obaj autorzy rozważają wpływ czytania na rozwój człowieka, lecz akcentują inne korzyści. Pierwszy twierdzi, że lektura ćwiczy krytyczne myślenie, poszerza zasób pojęć i pomaga świadomie oceniać informacje. Drugi skupia się na emocjonalnym wymiarze kontaktu z książką: dostrzega w nim sposób rozwijania empatii oraz lepszego rozumienia cudzych doświadczeń. Stanowiska są więc różne, ale uzupełniają się, ponieważ pokazują, że czytanie kształci zarówno intelekt, jak i wrażliwość.
Ten przykład działa, ponieważ zawiera temat, oba stanowiska i relację między nimi. Nie streszcza tekstów zdanie po zdaniu, nie dodaje własnej opinii i nie opiera się na cytatach. Autor notatki zachowuje własny język, ale nie zmienia sensu materiałów źródłowych.
Przeczytaj również: Matura matematyka 2023: Struktura arkusza, zadania, punkty
Błędy, które wyglądają niewinnie
- Przepisanie zdań z tekstu zamiast parafrazy.
- Opisanie tylko jednego autora, bo jego stanowisko wydaje się łatwiejsze.
- Podanie tematu bez wyjaśnienia, jakie stanowisko zajmuje każdy autor.
- Wskazanie różnicy, której w rzeczywistości nie ma.
- Dodanie własnej oceny, choć polecenie wymaga syntezy tekstów.
- Przekroczenie limitu przez rozbudowane przykłady i powtórzenia.
Najbardziej zdradliwy jest ostatni błąd. Dodatkowe zdanie często brzmi dobrze, ale jeśli tylko powtarza wcześniejszą myśl, zajmuje miejsce potrzebne na porównanie. W tej formie egzaminacyjnej selekcja informacji jest ważniejsza niż efektowny styl.
Zanim oddasz arkusz, sprawdź te cztery rzeczy
Na końcu poświęcam chwilę na krótką kontrolę. Liczę słowa, sprawdzam, czy pojawiły się oba stanowiska, zaznaczenie podobieństwa lub różnicy oraz jasny wniosek. Dopiero potem poprawiam przecinki, końcówki wyrazów i literówki.
- Czy odpowiedziałem na dokładny temat z polecenia?
- Czy opisałem stanowisko każdego autora?
- Czy pokazałem relację między tekstami?
- Czy tekst ma od 60 do 90 słów i brzmi jak spójna całość?
Traktuję tę formę jako zadanie z porządkowania myśli, a nie konkurs na skomplikowane słownictwo. Kiedy najpierw rozpoznaję tezy, potem porównuję je w brudnopisie i dopiero na końcu piszę zwartą wypowiedź, zdobycie kompletu punktów staje się kwestią metody, nie przypadku.
